Historia Wzgórza Wawelskiego
czyli jak na mokradłach zbudowano siedzibę królów
W Krakowie, na lewym brzegu Wisły znajduje się wzgórze o wysokości 228 m n.p.m. Utworzone jest z jurajskich wapieni (161-155 mln lat) wypiętrzonych w formie zrębu tektonicznego w miocenie (23 do 5 mln lat). Używane w średniowieczu słowo „wąwel” oznaczać miało wg jednych wąwóz dzielący wzgórze na dwie części, bądź wg innych „wyniosłość wśród mokradeł”. W obrębie skał występują liczne formy krasowe, jaskinie. O jednej z nich powstała średniowieczna legenda, mówiąca jakoby zamieszkiwał ją smok pokonany przez księcia Kraka.
Pierwsze budowle
Początki osadnictwa w tym rejonie zostały określone w czasie badań archeologicznych na 100 tys. lat p.n.e. Założona na przecięciu głównych szlaków handlowych osada stanowiła główny gród plemienia Wiślan. Wincenty Kadłubek wspomina w swoich XIII-wiecznych kronikach o Kraku i Wandzie – legendarnych władcach plemienia, żyjących na przełomie VII i VIII wieku.
Pierwsi historyczni władcy Polski z rodu Piastów – Mieszko I (960-992), Bolesław Chrobry (1025), Mieszko II (1025-1031) – wybrali Wawel na jedną ze swych siedzib. Był to wtedy drewniano-kamienno-ziemny gród. W 1000 roku powstało biskupstwo krakowskie, co wymagało wybudowania katedry. Jako pierwszy biskupstwo krakowskie objął biskup Poppon, a budowę katedry rozpoczęto w latach 20-tych XI wieku. Pomimo intensywnych badań archeologicznych nie udało się do tej pory zrekonstruować wyglądu tej pierwszej katedry wawelskiej, zwanej „chrobrowską”, która poświęcona była św. Wacławowi. Nie ma też zgodności co do czasu jej zniszczenia. Uważa się, że miało to miejsce w latach 40-tych XI wieku podczas najazdu księcia Brzetysława lub w latach 80-tych w czasie pożaru.
W czasie badań archeologicznych zidentyfikowano pozostałości także po innych budowlach jakie istniały na wzgórzu wawelskim. Najstarsze znalezione szczątki drewnianych budowli określono na wiek IX, zaś kamiennych na przełom wieków X i XI. Obecne są pozostałości takich budowli, jak: Rotunda Najświętszej Marii Panny (X i XI w.), Kościół B (X w.), Kościół św. Gereona, Kościół św. Jerzego, Kościół św. Michała, sala o 24 słupach oraz czworokątna budowla o nieznanym przeznaczeniu (X i XI w.).
Połowa XI - XIII wieku
Znaczącym ośrodkiem polityczno-administracyjnym państwa stał się Wawel za panowania Kazimierza Odnowiciela (1034-1058). Jego syn, Bolesław Śmiały (1058-1079), rozpoczął budowę drugiej z kolei, romańskiej, katedry. Budowę kontynuował Władysław Herman, a ukończył dopiero Bolesław Krzywousty (1102-1138). W roku 1142 miała miejsce konsekracja drugiej katedry wawelskiej, zwanej hermanowską. W 1089 prawdopodobnie sprowadzono do niej ze Skałki szczątki biskupa Stanisława ze Szczepanowa. Od tego czasu z katedrą związany jest kult tego świętego. Wizerunek katedry z tego okresu zachował się na odcisku pieczęci kapituły krakowskiej z XII wieku. Katedra spłonęła na początku XIV wieku, a pozostałości po niej stanowią podwaliny budowli późniejszych – dolna cześć Wieży Wikaryjskiej (Srebrne Dzwony) oraz trójnawowa krypta św. Leonarda.
W 1291 roku Kraków przeszedł pod panowanie czeskie, a na króla koronował się w katedrze wawelskiej Wacław II z rodu Przemyślidów.
Inne budowle z tego okresu to rotunda przy bastionie Władysława IV (XII w.), kościół przy Smoczej Jamie, rotunda przy baszcie Sandomierskiej (XI w.).
XIV - XV wiek
Po koronacji Władysława Łokietka na króla Polski (1320 rok) drewniano-ziemne fortyfikacje zastąpiono murowanymi i rozpoczęto budowę zamku. Jego rozbudowa odbyła się na polecenie Kazimierza Wielkiego. Był to okres świetności Wawelu. W czasie panowania Jadwigi Andegaweńskiej oraz Władysława Jagiełły miała miejsce jeszcze jedna przebudowa. Na dworze królewskim zatrudniano obok miejscowych i zachodnioeuropejskich artystów, także malarzy ruskich. Dobudowana została tzw. Kurza Noga oraz Wieża Duńska. Zachowała się Sala Jadwigi i Jagiełły (obecnie miejsce ekspozycji Szczerbca). Za panowania Kazimierza Jagiellończyka (1447-1492) sylwetę wzgórza wzbogaciły m.in. wysokie ceglane baszty: Złodziejska, Sandomierska i Senatorska.
W roku 1320, w ruinach spalonej katedry, miała miejsce koronacja na króla Polski Władysława Łokietka. Była to pierwsza odnotowana historycznie koronacja polskiego władcy na Wawelskim Wzgórzu W tym samym roku rozpoczęto też budowę nowej katedry, którą konsekrowano w 1364 roku. Od początku budowy i przez kolejne wieki dobudowywano do niej kolejne kaplice. W ogólnym zarysie jest to budowla trzynawowa z transeptem (nawa poprzeczna) i ambitem (obejście za ołtarzem). Pierwsze kaplice dobudowano przy prezbiterium – kaplica św. Małgorzaty oraz kaplica Batorego. Kaplica przy zachodnim wejściu ufundowana została przez żonę Władysława Jagiełły – Zofię Holszańską, natomiast kaplica Świętokrzyska przez Kazimierza Jagiellończyka. Pod koniec XV wieku liczba kaplic wynosiła 19.
Pierwszym pochowanym w wawelskiej katedrze królem był Władysław Łokietek. Sarkofag z piaskowca został ufundowany przez Kazimierza Wielkiego w połowie XIV wieku. W nawie Katedry Wawelskiej pochowani są także Kazimierz Wielki oraz Władysław Jagiełło. Sarkofag Kazimierza Jagiellończyka wykonany został w 1492 przez Wita Stwosza.
Z tego okresu pochodzą też inne budowle przeznaczone dla książąt, urzędników królewskich, rzemieślników oraz liczne baszty (Jordanka, Lubranka, Sandmierska, Tęczyńska, Szlachecka, Złodziejska, Panieńska).
XVI - XVII wiek
Za czasów panowania ostatnich Jagiellonów, Aleksandra Jagiellończyka (1501 – 1506) oraz Zygmunta I Starego (1506-1548), Zamek Królewski przebudowano. Nowy pałac, powstały w miejscu gotyckiej rezydencji, został ukończony około roku 1540. Pod mecenatem króla nad przebiegiem prac czuwali: Franciszek z Florencji oraz Bartłomiej Berrecci, zaś po ich śmierci Benedykt z Sandomierza. Obok artystów włoskich dla Zygmunta pracowali również niemieccy architekci, snycerze, malarze i odlewnicy. Na szczególną uwagę zasługuje rozległy dziedziniec z kolumnowymi arkadami, a także Sala Poselska ze swoim kasetonowym stropem.
Ostatni z Jagiellonów, Zygmunt II August, wzbogacił wnętrza zamkowe o kolekcję arrasów. Z kolei Zygmunt III Waza odnowił w stylu wczesnobarokowym północno-wschodnie skrzydło, spalone w czasie pożaru w 1595 roku. Pracami kierował architekt Jan Trevano, a z okresu tej przebudowy pochodzą schody Senatorskie oraz kominek w sali Pod Ptakami.
Przeniesienie się dworu monarszego do Warszawy w 1609 roku spowodowało powolne, lecz stałe pogarszanie się kondycji zamku. Od tego momentu władcy przebywali w Krakowie tylko okazjonalnie. W XVII wieku wybudowane zostały nowoczesne mury obronne.
Stan budynków uległ pogorszeniu w czasie stacjonowania na zamku Szwedów (lata 1655 – 1657, rok 1702). Zaniedbaniom próbowano zaradzić podejmując naprawy za czasów Jana III Sobieskiego, Wettinów oraz Stanisława Augusta.
Na początku XVI wieku Franciszek z Florencji stworzył w katedrze wawelskiej rzeźbioną niszę, w której umieszczono nagrobek Jana Olbrachta. Za czasów Zygmunta Starego wzniesiona została rodowa kaplica Jagiellonów, zwana „zygmuntowską”. W 1520 roku odlany został dzwon Zygmunta. Z tego okresu pochodzą też nagrobki kardynała Fryderyka Jagiellończyka oraz wielu biskupów.
Pomimo przeniesienia stolicy kraju do Warszawy, katedra Wawelska pozostała miejscem koronacji i pochówku królów. Została ona jednak nieco przebudowana. Podwyższono ambit, wykonano grobowiec św. Stanisława z marmurowym ołtarzem i srebrną trumną, powstał ołtarz główny. Wzniesione zostały barokowe nagrobki biskupów (Marcina Szyszkowskiego, Piotra Gembickiego, Jana Małachowskiego, Kazimierza Łubieńskiego) i królów (Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Jana III Sobieskiego) oraz kaplice (kaplica Wazów).
Utrata niepodległości
Po utracie przez Polskę niepodległości w roku 1795, na Wawelu przebywały kolejno wojska państw zaborczych: Rosji, Prus i Austrii. Przekształcenie Wawelu na koszary spowodowało wiele zmian i zniszczeń. Część budynków wyburzono (kościół św. Jerzego i kościół św. Michała), krużganki zostały obmurowane, a wnętrza zamku zmienione. Po upadku powstania krakowskiego oraz zlikwidowaniu Rzeczypospolitej Krakowskiej wzniesiono na Wawelu trzy gmachy szpitala wojskowego. Uchwałą Sejmu Galicyjskiego z roku 1880 ofiarowano zamek na rezydencję cesarzowi Franciszkowi Józefowi I. Armia austriacka stacjonowała na Wzgórzu Wawelskim aż do 1911 roku.
W katedrze wawelskiej odbyły się w tym czasie pogrzeby Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszki, które przybrały formę manifestów narodowych. Rozpoczęto też odnawianie królewskich grobów. W 1869 roku otwarto trumnę Kazimierza Wielkiego. Oczyszczono sarkofagi pozostałych królów, zostały także ufundowane nowe, a podziemne krypty połączono korytarzami. Gruntowne odnowienie katedry miało miejsce na przełomie XIX i XX wieku. W 1902 roku w katedrze wawelskiej powstał nagrobek królowej Jadwigi, a w 1906 roku symboliczny nagrobek Władysława Warneńczyka. Józef Mehoffer wykonał w latach 1900-1904 malowidła w skarbcu katedralnym oraz witraże w oknach transeptu katedry przedstawiające Chrystusa Bolesnego i Maryję. Jego autorstwa są także malowidła i witraż w kaplicy Szafrańców oraz witraże w kaplicy Świętokrzyskiej. W latach 1902-1904 Włodzimierz Tetmajer ozdobił kaplicę królowej Zofii postaciami polskich świętych oraz bohaterów narodowych.
Renowacją zamku zajęto się na początku XX wieku i trwało to kilka dziesięcioleci. Prace konserwatorskie, finansowane ze składek społecznych, nadzorował Zygmunt Hendel, a po nim Adolf Szyszko-Bohusz. Dla upamiętnienia wszystkich ofiarodawców wykonano cegiełki z ich nazwiskami, które zostały umieszczone w murze przy północnym wjeździe na zamek. Przy wjeździe tym wybudowano Bramę Herbową oraz ustawiono pomnik Tadeusza Kościuszki. W czasie prac kierowanych przez Szyszko-Bohusza została odnaleziona Rotunda Najświętszej Marii Panny oraz szczątki wcześniejszych budowli.
Polska niepodległa
Po 1918 roku zamek spełniał funkcje rezydencji reprezentacyjnej głowy państwa oraz muzeum wnętrz historycznych. W 1921 roku powstał pomnik Tadeusza Kościuszki wykonany przez Leonarda Marconiego oraz Antoniego Popiela. Na Wawel sprowadzono prochy Juliusza Słowackiego (1927 rok), w kryptach pochowano też Józefa Piłsudskiego i Władysława Sikorskiego.
W czasie II wojny światowej na Wawelu swoją siedzibę generalną miał gubernator Hans Frank.
Do zbiorów muzeum w latach 1959-1961 powróciły cenne eksponaty, m.in. arrasy oraz Szczerbiec – miecz koronacyjny.
Obecnie gospodarzami wzgórza są: Zamek Królewski na Wawelu – Państwowe Zbiory Sztuki oraz Zarząd Bazyliki Metropolitalnej na Wawelu.
Źródło:
- Rożek M., Królewska Katedra na Wawelu, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1981
Wasze opinie
Podziel się swoją opinią
2008-11-29
KRÓLEWSKIE STOŁECZNE MIASTO KRAKÓW
Kraków dawna stolica Polaków !Redakcja come2europe.eu nie ponosi odpowiedzialności za wypowiedzi Internautów opublikowane na stronach serwisu oraz zastrzega sobie prawo do redagowania, skracania bądź usuwania komentarzy zawierających treści zabronione przez prawo, uznawane za obraźliwie lub naruszające zasady współżycia społecznego.