Synagoga Stara

najstarsza zachowana synagoga w Polsce

Synagoga Stara w Krakowie znajduje się na terenie dzielnicy Kazimierz, przy ulicy Szerokiej 24. Jest najstarszą zachowana synagogą w Polsce, a także jednym z najcenniejszych zabytków żydowskiej architektury sakralnej w Europie.

Historia

Synagoga została zbudowana najprawdopodobniej w drugiej połowie XV wieku przez czeskich Żydów, którzy do Krakowa przybyli w 1389 roku po tzw. pogromie praskim. Obecnie funkcjonują dwie daty budowy – 1407 lub 1492. Początkowo była to ceglano-kamienna, wysoka, dwunawowa hala przeznaczona wyłącznie dla mężczyzn. Włączona była w system fortyfikacji miejskich ze względu na przyleganie jej wschodniej ściany do murów obronnych. Z budową synagogi wiąże się legenda, mówiąca o tym że zgodę na jej budowę otrzymali kazimierscy Żydzi od króla Kazimierza Wielkiego. Król przekazał również dwa srebrne miecze, które miały być przetopione na świeczniki. Jako wyraz szacunku dla władcy Żydzi zawiesili je jednak w przedsionku synagogi.

Synagoga była jedną z czterech średniowiecznych, typowo gotyckich synagog dwunawowych w Europie. Pozostałe znajdowały się w Wormacji, Ratzybonie i Pradze, a szlak prowadzący przez te miasta był jedną z głównych dróg wędrówek Żydów.

W drugiej połowie XVI wieku wzbogacono ją o parterowe dobudówki funkcjonujące jako przedsionek, dom kahalny oraz babiniec. W ten sposób synagoga stała się centrum życia religijnego krakowskich Żydów. Została jednak całkowicie zniszczona w roku 1557 w wyniku wielkiego pożaru.

Odbudowy synagogi podjął się florencki architekt Matteo Gucci. Zachował on dwunawowy plan budowli oraz odtworzył jej krzyżowo-żebrowe sklepienie. Z pierwotnej budowli zachowały się wyłącznie mury sali głównej, babińca oraz przedsionka. Synagodze nadano renesansowy charakter, podniesiono mury i zwieńczono ją arkadową attyką przysłaniającą dach. Prace zakończono w 1570 roku, o czym świadczyła inskrypcja Gucciego widniejąca do 1942 roku na sklepieniu. Pożary nawiedzały synagogę jeszcze kilkakrotnie, ostatni raz w 1773 roku.

W miejscu tym przemówienie wzywające Żydów do walki o wolność wspólnej ojczyzny wygłosił Tadeusz Kościuszko w 1794 roku. Patriotyczną mowę wygłosił w 1846 także Maurycy Krzepicki, uczestnik powstania krakowskiego, działacz żydowski, a na Wiosnę Ludów wzywał w 1848 roku rabin Dow Beer Meisels.

W 1886 roku przeprowadzono gruntowny remont synagogi i wykonano nowe dekoracje malarskie. Wyburzono stary dom kahalny, w 1891 odnowiono fasadę zachodnią. Kolejne prace wykonano w latach 1904, 1913 oraz 1923. Synagoga zyskała nowy kształt, znacznej poprawie uległ też jej stan techniczny i funkcjonalny, dodano kilka detali o charakterze neorenesansowym. Podniesiono do poziomu drugiego piętra północno-zachodnią przybudówkę, a teren wokół synagogi obniżono do stanu sprzed XVI wieku i otoczono kutym ogrodzeniem. W nowopowstałych pomieszczeniach zorganizowano małe muzeum.

Do roku 1939 pełniła rolę centralnej synagogi, głównego ośrodka religijnego, socjalnego oraz organizacyjnego krakowskiej gminy żydowskiej. W czasie drugiej wojny światowej synagoga została całkowicie zdewastowana przez hitlerowców. Wszystkie gromadzone przez wieki wartościowe sprzęty (srebra, tkaniny, sprzęt liturgiczny, archiwalia, zbiory biblioteki) zostały wywiezione, a lichtarzami ozdobiono rezydencję gubernatora Hansa Franka na Wawelu. Zniszczono sklepienie i kolumny, a w sali głównej urządzono magazyny. Pod murami synagogi rozstrzelano 30 Polaków w dniu 28 października 1943.

Odbudowę synagogi po wojnie w całości sfinansowało państwo polskie. Pracami od 1956 roku kierowali architekci Józef Jamroz i Józef Ptak. Przywrócili synagodze oryginalny gotycko-renesansowy wygląd.

W 1958 roku Krakowska Kongregacja Wyznania Mojżeszowego uroczyście przekazała synagogę na cele muzealne i mieści się tu obecnie Muzeum Judaistyczne będące oddziałem Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. W latach 1970 – 1972 wybudowano szerokie schody tarasowe w miejscu rozebranego muru po północnej i zachodniej stronie synagogi. Co roku na schodach odbywa się główny koncert w czasie Festiwalu Kultury Żydowskiej.

Z synagogą Starą związana jest dawna tradycja, będąca jakby odpowiednikiem tradycji urywającej się nagle melodii hejnału Mariackiego w Krakowie. Wspomina o tym Natan Gros w swej książce "Był dom". W ostatni dzień Sukkot - w Simchat Tora świętują Żydzi uroczyście i radośnie odczytanie ostatniego rozdziału Biblii i rozpoczęcie czytania jej od nowa. "Na początku stworzył Pan niebo i ziemię" - świętują tańcem i śpiewami, przy czym tradycyjnie wszyscy modlący się biorą udział w tanecznym okrążeniu synagogi z księgami Tory w ramionach. Tych okrążeń - hakofoth - jest siedem. Tylko w jednej jedynej synagodze na świecie - w krakowskiej synagodze Starej - w połowie czwartego okrążenia urywa się nagle fala radości i świętujący zaczynają czytać Psalmy. Była to tradycja związana z tragicznym wydarzeniem, kiedy to przed wiekami hordy Tatarów wtargnęły do ówczesnej synagogi właśnie w czasie Święta Szałasów, w połowie czwartego okrążenia świątyni i wycięli w pień modlących się Żydów.

Wnętrze

Na dzień dzisiejszy synagoga jest gotycko-renesansową prostokątną, dwunawową halą z krzyżowo-żebrowym sklepieniem wspartym na dwóch smukłych kolumnach toskańskich. Z czasów Gucciego zachowała się główna sala modlitewna, kruchta oraz galeria dla kobiet na pierwszym piętrze zachodniej ściany. Obecny stan synagogi jest efektem wielu przebudów i remontów, które przeprowadzano na przestrzeni wieków. Dzisiejszy kształt uzyskała na początku XX wieku oraz po kapitalnym remoncie w latach powojennych. Do ściany północnej dobudowano parterową przybudówkę, nakrytą trójkątnymi daszkami, przeznaczając ją na babiniec. Łączył się on z salą główną czterema małymi zakratowanymi oknami. Cały dach jest zasłonięty wysoką arkadową attyką rozczłonkowaną wnękami hemisferycznymi i zwieńczoną narożnymi sterczynami. Od strony wschodniej znajduje się zrekonstruowany miejski mur obronny.

Wchodząc do środka przechodzimy przez renesansowy portal z hebrajskim napisem "To jest brama Jahwe, sprawiedliwi przez nią wchodzić będą" z drugiej połowy XVI wieku. W przedsionku, w północno-wschodnim narożniku, na podwyższeniu, znajduje się kamienna studnia na "żywą wodę" do mycia rąk. Dalej znajduje się piękna barokowa, kamienna skarbona z pierwszej połowy XVII wieku. Na środku sali na murowanym podwyższeniu zrekonstruowano kutą w żelazie bimę w kształcie baldachimu, ozdobioną kulami z brązu i złoconą koroną.

Na środku wschodniej ściany znajduje się kamienny, późnorenesansowy Aron ha-kodesz z rzeźbioną koroną nad kutymi, ozdobnymi drzwiami, zwieńczonym tablicą z hebrajskim napisem z Księgi Przysłów "Za moim pośrednictwem rządy sprawują królowie". Obok, na lewo, znajduje się także kamienna, podłużna szafka na ner tamid (wieczne światło), a na prawo pulpit kantora. Po południowej stronie znajduje się pomieszczenie, tzw. sala śpiewaków. Na ścianach zachowały się fragmentarycznie piękne polichromie z XVII wieku, przedstawiające m.in. ślady wici roślinnej.

Przed synagogą znajduje się monument w kształcie prostopadłościanu upamiętniający trzydziestu Polaków, którzy zostali rozstrzelani pod murami bożnicy w 1943 roku. W babińcu umieszczono tablicę pamiątkową w językach polskim i hebrajskim upamiętniającą wezwanie Żydów do udziału w Insurekcji przez Tadeusza Kościuszkę.

Muzeum

Obecnie w synagodze znajduje się odział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa - Dzieje i Kultura Żydów. Gromadzi ono od 1958 roku zabytki z zakresu historii i kultury Żydów, przede wszystkim krakowskich. Zbiory zostały przekazane przez Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce, Gminę Wyznaniową Żydowską w Krakowie, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Ministerstwo Religii Państwa Izrael oraz liczne osoby prywatne. Znajduje się tutaj wystawa najcenniejszych judaików oraz specjalny dział poświęcony martyrologii Żydów krakowskich w czasie II wojny światowej. Muzeum prowadzi bibliotekę z bogatym księgozbiorem, liczne lekcje, wykłady oraz warsztaty bezpośrednio związane ze znaczeniem synagogi w życiu Żydów.

Dodaj komentarz

Wasze opinie

Podziel się swoją opinią

Twój nick:
Tytuł:
Twój komentarz:

Ocena:

 

Jeszcze nikt nie dodał własnej opinii. Jeżeli pragniesz podzielić się własnymi wrażeniami, polecić obiekt, lub przestrzec kogoś proszę opisz to tutaj.

Redakcja come2europe.eu nie ponosi odpowiedzialności za wypowiedzi Internautów opublikowane na stronach serwisu oraz zastrzega sobie prawo do redagowania, skracania bądź usuwania komentarzy zawierających treści zabronione przez prawo, uznawane za obraźliwie lub naruszające zasady współżycia społecznego.